Türkiye’de üstün zekalı çocukların potansiyellerini tam olarak kullanabilmeleri için devlet tarafından çeşitli eğitim ve rehberlik destekleri sunulmaktadır. Doğrudan “üstün zekalılık” statüsüne bağlı bir finansal yardım bulunmamakla birlikte, aileler genel sosyal yardım programlarından faydalanabilirler.
Üstün Zekalı Çocuk Kimdir?
Üstün yetenekli çocuklar, zekâ, yaratıcılık, sanat, liderlik veya akademik alanlarda yaşıtlarına göre yüksek performans gösteren bireylerdir. Bu çocuklar, özel eğitim ve desteğe ihtiyaç duyarlar.
Devlet Tarafından Sunulan Eğitim Destekleri
Türkiye’de üstün zekalı çocuklara yönelik başlıca devlet destekleri Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) aracılığıyla sağlanır:
1. Bilim ve Sanat Merkezleri (BİLSEM)
BİLSEM’ler, özel yetenekli öğrencilerin bireysel yeteneklerini geliştirmeleri için MEB tarafından açılan ücretsiz özel eğitim kurumlarıdır.
Nasıl Başvurulur ve Tanılanır?
- Öğretmen Aday Göstermesi: Süreç, sınıf öğretmenlerinin e-okul sistemi üzerinden öğrenciyi aday göstermesiyle başlar.
- Grup Tarama Sınavı: Aday gösterilen öğrenciler tablet üzerinden yapılan sınava girerler.
- Bireysel Değerlendirme: Grup tarama sınavında başarılı olan öğrenciler, bireysel zeka testlerine (IQ skoru 130 ve üzeri) veya yetenek sınavlarına (resim/müzik için 90 ve üzeri puan) alınır.
- Kayıt: Tanılanan öğrenciler BİLSEM’e ücretsiz kayıt hakkı kazanır.
BİLSEM’lerde uyum, destek eğitimi, bireysel yetenekleri fark ettirme, özel yetenekleri geliştirme ve proje üretimi/yönetimi olmak üzere beş aşamalı bir eğitim programı uygulanır.
2. Destek Eğitim Odaları (DEO)
Destek eğitim odaları, üstün yetenekli öğrencilere kendi okullarında, ders saatleri içinde ihtiyaç duydukları alanlarda bireyselleştirilmiş destek eğitimi sunan ortamlardır. Bu odalarda verilecek dersler ve öğrenci listeleri, Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) geliştirme biriminin önerileriyle belirlenir.
3. MEB Aile Eğitim Programları
MEB, üstün yetenekli öğrencilerin ailelerine yönelik “Bilim ve Sanat Merkezleri Aile Eğitim Programları” geliştirmiştir. Bu programlar, öğrencilerin sosyal, duygusal, akademik ve kariyer gelişimlerini desteklemeyi amaçlar.
Finansal ve Sosyal Yardımlar
Üstün zekalılığa özel doğrudan bir finansal devlet yardımı bulunmamaktadır. Ancak, aileler belirli koşulları (gelir düzeyi, engellilik durumu vb.) karşılamaları halinde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (ASHB) tarafından sunulan genel sosyal yardım programlarından faydalanabilirler.
ASHB Tarafından Sunulan Genel Yardımlar (Örnekler):
- Sosyo-Ekonomik Destek (SED) Hizmeti: Ekonomik yoksunluk yaşayan ailelere çocuklarının bakımı için geçici veya süreli nakdi ve psiko-sosyal destek sağlanır.
- Doğum Yardımı: Yeni doğan çocuklar için tek seferlik veya aylık ödemeler yapılır .
- Elektrik Tüketim Desteği: Hane büyüklüğüne göre elektrik faturası desteği sunulur .
- Engelli Aylığı/Engelli Yakını Aylığı: Engelli bireyler veya engelli yakını olanlar, belirli gelir kriterlerini karşılamaları halinde bu aylıklardan faydalanabilir .
Özel Burs İmkanları: Türkiye Üstün Zekalı ve Dahi Çocuklar Eğitim Vakfı (TÜZDEV) gibi sivil toplum kuruluşları, üstün zekalı ve dahi çocukların eğitimlerini desteklemek amacıyla burs imkanları sunmaktadır. Bu burslar için TÜZDEV’in kendi zeka testinden en az 130 puan almış olmak ve maddi imkanların yetersiz olması gibi şartlar aranır.
Başvuru Süreçleri ve Önemli Notlar
- Tanılama (BİLSEM/RAM): BİLSEM için öğretmen aday göstermesiyle başlayan süreç, Rehberlik ve Araştırma Merkezleri (RAM) için okuldan alınacak Eğitsel Değerlendirme Gözlem Formu veya öğrenci belgesi ile veli başvurusuyla başlar. Hastane veya özel danışmanlık merkezlerinden alınan zeka testi sonuçları resmi işlemler için geçerli değildir.
- ASHB Yardımları: Başvurular İl Müdürlükleri, Sosyal Hizmet Merkezi Müdürlükleri veya e-Devlet üzerinden yapılabilir.
- TÜZDEV Bursları: Başvurular genellikle Eylül ayında TÜZDEV web sitesi üzerinden online olarak yapılır.
Unutulmaması Gerekenler:
- Erken Tanı: Üstün zekalı çocukların erken yaşta tanılanması ve yönlendirilmesi önemlidir .
- Ebeveyn Rolü: Ailelerin, çocuğun eğitim sürecine aktif katılımı ve okul ile işbirliği yapması büyük önem taşır.
- Sosyal ve Duygusal Destek: Üstün zekalı çocuklar sosyal izolasyon veya mükemmeliyetçilik gibi zorluklarla karşılaşabilirler; bu konularda ailelerin bilinçli olması ve destek araması önemlidir.
Üstün zekalı çocuklara yönelik devlet yardımı, genellikle eğitim ve rehberlik hizmetleri şeklinde yoğunlaşmıştır. Ailelerin bu desteklerden faydalanabilmesi için resmi tanılama süreçlerini tamamlamaları ve ilgili kurumlarla aktif iletişimde olmaları gerekmektedir.
